Перейти к содержимому



Фотография

"Боз үй" талдай кетели.. Эмнеден турат, эмнеден курат?


  • Авторизуйтесь для ответа в теме
Сообщений в теме: 36

#21 Brutus

Brutus

Отправлено 05 Март 2011 - 01:30

Боз үй тиккенди билесизби?

 

Кыргыз элин чынында боз үйсүз элестетүү кыйын. Боз үй учурда шаар жеринде эмес, жадакалса айылда да сейрек колдонула баштады. Ошондон улам биз бүгүн боз үйдүн жабуулары, тигилиши жөнүндө кийинки муунга маалымат берүүнү туура таптык.

 

Боз үй негизинен жыгач, кийиз, чий, боолордон турат.

 

Жыгачтары
Жыгачтарына – түндүк, уук, кереге, босого таяк, каалга жана бакан кирет. Буларды жасоодо эчки тал, турпан тал, жаш карагай, кара жыгач керектелет. Жыгачка деп кыйылчу дарактар жазында кыйылып, күнгө эмес, көлөкө жерде кургатылат.

 

Кереге – боз үйдүн уук бекитилүүчү жыгач жасалгасы. Кереге 4төн 12 канатка чейин болот. Керегенин ар бир канаты узунунан 18-20, туурасынан 6-10 көздүү. Ар бир уук керегенин ачаларына байланат. Ачакейлери керегенин башы, төмөнкү бөлүгү, керегенин аягы деп аталат.
Түндүк – боз үйдүн төбөсүндөгү жарык кирүүчү жана түтүн чыгуучу тегерек жыгач. Мыкты түндүкчүлөр түндүктү кара жыгачтан жасашат. Анткени кара жыгач катуу келип, кийин ийилиши кыйын болуп көпкө чыдайт. Түндүк көзөнөгүнүн аралыгы 4 сантиметрден болот.
Бакан – үй тиричилигинде, айрыкча, боз үй тигүүдө колдонулуучу жоондугу билектей, узундугу 3-5 метрдей, бир учу ачакей таяк. Ал боз үйдүн түндүгүн көтөрүүдө, түндүк жабууну ачып-жабууда, эшик боону түндүктөн өткөрүүдө колдонулат.
Уук – түндүк менен керегени бириктирүүчү жыгачтар. Уук көбүнчө талдан, жаш карагайдан жасалат. Уук жасалуучу талды бүрдөй электе кыйып алып, баш-аягын тегиздейт. Анын узундугу болжол менен 2,5-3 метр, диаметри 2,5-3см. Бир боз үйгө болжол менен 40-100 уук керектелет.
Босого – боз үйдүн эшигинин эки жагында жазылыгы 8-15 см, калыңдыгы 4-6 см, бийиктиги кереге менен тең эки босого таяк.

 

Кийиздери

 

Боз үйдүн кийиздерине үзүк, туурдук, түндүк жабуу, эшик жабуу кирет. Чийге канат чий, чыгдан, эшик кирет.
Үзүк – боз үйдүн ууктарынын үстүнөн жабылуучу калың кийиз. Алдыңкы жана арткы үзүк деп бөлүнөт. Үзүк койдун күзгү кылчык жүнүнөн жасалса бышык болот. Аягынын узундугу болжол менен 7,5-8,5 метр, башыныкы 2-2,5 метр.
Туурдук – үзүктөн жукараак болгон боз үйдүн кереге жабуусу. Туурасы 2-2,5 метрдей, узундугу 4,5-5,5 метрдей үйгө 4-5, жети, тогуз канат үйгө 6-7 туурдук жабылат. Туурдуктун жээги кара-ак, кээде кызыл-ак жиптер менен аралаш жээктелет. Койдун жүнүнөн жасалган жээк суу тийгенде кирип, туурдуктун жээги бырышып калгандыктан, айрым жерлерде топоздун жүнүнөн эшилген жип менен жээктелет.
Түндүк жабуу – боз үйдүн түндүгүн жабуучу кийиз. Ал калыңыраак кийизден түндүктүн чоңдугуна жараша (болжол менен узуну да, туурасы да 2 метр) төрт бурч кесилип, жээги оң-сол эшилген жиптер менен жээктелет. Анын төрт бурчуна тагылган төрт боонун үчөө кырчоого байланып, эшик жактагы жиби түндүктү ачып-жабуу үчүн бош калтырылат. Түндүк жабуу жайында жаан-чачындан, кышында кардан сактайт.
Чий – август айынын экинчи жарымында бышат. Аны жумшак кезинде белге салып жулуп, боолап, көлөкөдө кургатат. Согор алдында кабыгын аарчып, баш-аягын тегиздейт. Ал боз үйгө жылан, ит, мышыктын кирип кетишинен коргойт.

 

Боо-чуулары

 

Боз үйдүн боо-чууларын жүнгө кыл кошуп колго эшип, жибин ийрип өрмөктө согуп даярдайт.
Бел кырчоо – боз үйдүн туурдугун белинен тегерете курчаган узун жип.
Жабык баш боо – боз үйдүн жабык башынын кереге менен уукка байлануучу жуп боосу.
Жел боо (түндүк боо) – түндүктүн эки жагына тагылуучу терме боо. Түндүк көтөрүүдө аны түндүк бакан менен кошо кармайт, көбүнчө уук, керегеге кыстарып коёт.
Эшик боо – түндүктөн арта салынып, босогого байланат.
Саканак таңгыч – жайылган керегелердин бири-бирине ашталган саканактарын бириктирип бекитүүчү сызма.
Уук тизгич – боо-чуунун эң ичкеси. Сайылган ууктар жылып кетпеш үчүн кыркалай имериле оролот.

 

Боз үйдүн тигилиши

 

Боз үй тигерде түз жер тандалууга тийиш. Алгач керегелер жайылып, бири-бирине ашталып, эшме жип менен таңгыч аркылуу арчындалып, бекем тартылат. Керегелердин бир жагы босого таякка бекитилет. Керегелер бири-бирине ашталып, бекитилген жерлерге казык кагылат. Канча кереге болсо, ошончо казык кагылуусу абзел. Канат керегелер тегерете жайылгандан кийин, түндүктү так ортосундагы чамгарагынан бакан менен үйдүн ортосуна туруп, бир адам көтөрөт. Алгач түндүктүн төрт жагынан төрт уук, андан соң ар кай жеринен ууктар сайылат. Ууктар сайылып, уук боолор кереге баштарына байлангандан кийин, түндүктү ошол ууктар көтөрүп калат. Ууктун учтары түндүктүн көзчөлөрүнө буралып, имериле сайылса жакшы отурат.
Боз үйдүн жыгачы турган соң уук тизгич чалынып, кереге таңгыч керегенин белинен жүгүртүлүп, эшик таякка курчай чымырата таңылат. Андан соң чий керегеге курчалат. Үйдүн туурдуктары канат чий сыяктуу эле керегеге жабылат. Эшик жабуу жабылган соң үзүк жабылууга тийиш. Түндүк жабуунун 4 боосунун бирөө артына, экөө эки капталындагы бел кырчоого байланат. Алдыңкы жиби ачып-жабуу үчүн бош калтырылат.
Ата-бабаларыбыз жашап келген боз үйдү кастарлоо ар бир кыргыз баласынын милдети экенин унутпашыбыз керек.

 

Сүйүн Кулматова, «Супер Инфо» гезити, 24-30.07.2009-ж.



#22 Brutus

Brutus

Отправлено 05 Март 2011 - 01:31

Кыргызстан: Кытайдын синтетикалык боз үйлөрү кыргыз салтынын беделин кетирүүдө.

 

Боз үйлөр Кыргызстандын мамлекеттүүлүгүнүн негизги улуттук элементи болуп эсептелет. Муну менен катар бул кийиз турак жай кыргыздардын көчмөн тарыхын символдоштурат, көзү өткөн адамга боз үйдүн формасында күмбөздөрдү тургузушкан, Экинчи дүйнөлүк согуштун монументтерин жана эстеликтерин жасашкан, алар ошондой эле улуттук өзүн-өзү таануусуна жардам берет.

 

“Ар бир кыргыз үй-бүлөсүнүн боз үйү болушу керек. Эгерде боз үйү болбосо кыргыз эмес”,- дейт Жайнак Касманкулов. Жайнак, анын апасы жана үй-бүлөсүнүн жакындары Ысык-Көл көлүнүн түштүк жээгинде жайгашкан Кара-Коо айылында тээ совет мезгилинен калган универсалдык магазинде жасап жаткан жеке бизнесинин алкагында жыл сайын болжол менен алты боз үй көтөрүшөт. Касымкулов анын кийизден жана жыгачтан жасаган боз үйлөрүн эч нерсе алмаштыра албайт деп эсептейт.

 

Бирок көлдүн башка четинде жашаган Анара Болотова эки жылдан бери Кытайдын Синьцзянь провинциясынан чыгарылган синтетикалык кездемеден жана металлдан жасалган боз үйлөрдү чегара аркылуу ташып келет. Ал жыл сайын 15 боз үй сатаарын жана иши жакшы жүрүп жатканынын айтты. Кызыл сыр чачкычтан жасалган кызыл оюулар боз үйдүн калайдан жасалган эшиктерин кооздоп турат.Бул боз үйлөр- Кытайдан келип жаткан кымбат эмес импорттук агымдын бир бөлүгү. Кыргызстандын экономикалык жөнгө салуу министрлигинен алынган маалыматка таянсак, 2008-жылы Кытайдын импорту 2003-жылдагы 78 млн. АКШ долларынан 800% ашып 728 млн. долларга барабар болгон. Салыштыруу үчүн айтсак, Кытайга карата кыргыз экспорту 44 млн. долларга араң жеткен. Бүткүл дүйнөдө айтылып жаткан арыз-даттануулардын фонунда, көптөгөн кыргыздар да бүгүнкү күндө алардын өлкесү кытайдын арзан жана сорту төмөн товарларына толуп кеткендигине нааразы.

 

Бирок буга карабай көптөгөн кыргыздар кытай өндүрүшүнөн чыгарылган боз үйлөрдү жыйноо оңой экендигин моюнга алышат жана анын таанымалдуулугу күндөн- күнгө артып бара жатат. “Кыргыз боз үйү абдан көңүл бурууну талап кылат”,- деп Болотова Токтоян айылындагы өзүнүн үйүндө биз менен сүйлөшүп жатып. “Аны дайыма жайып, кургатып күбө жегенден сактоо керек. Ал эми жыгачтарын кыйшайып кетпөөсү кароо керек. Кытай боз үйүн колдонуу мен үчүн ыңгайлуу, болгону мен аны кургак жерге коюп коем жана каалаган убагымда тигип-чечип алсам болот. Чынын айтсам мага анын кайсыл жактан жасалганы маанилүү эмес”. “Мен ыңгайлуусун гана сатып алам. Бул боз үйлөрдү эки киши 20 минуттун ичинде тигип кое алат. Бул абдан эле”,- жеңил деп кошумчалады ал.

 

Кытай боз үйлөрүн шаардык орто класска маданий салтты сактоонун бир каражаты катары сунуштап жатышат.” Мурда кыргыздар боз үйдү көзү өткөн адамды коюу үчүн гана пайдаланышчу. Азыр болсо эл аны үйлөнүү тоюнда, үй-бүлөлүк мааракелерде жана конок тосууда пайдаланса боло тургандыгына ынанып калышты”,-дейт Болотова.

 

Салтуу боз үйлөр кымбат турат. Кадимки модел үчүн анын кийизине эле 100 койдун жүнү керектелет. Кийизди жасоо үчүн жана жыгачын даярдоодо 15 адам, эки айга созулган жумуш жана 5 миң америка доллары талап кылынат. Отурукташып калган үй-бүлө кымбатка турган кыргыз боз үйүн өзгөчө учурлар үчүн сатып алышы арсар, ал эми арзан кытай боз үйлөрүн көбүрөөк колдонуп жатышат.

 

Чет элден келген боз үйдүн баардык артыкчылыктарына карабай Касманкулов кытай импорту үй-бүлөлүк бизнесине коркунуч келтирбейт деп эсептейт. “Алардын келечеги жок. Элге мындай боз үйлөр жакпайт, себеби аны көпкө колдоно алышпайт. Ал эми биздин боз үйлөр адамдар үчүн терапия, андыктан аны жогору баалашат”,-дейт Касманкулов. Анын айтымында, болгону шаар жашоочулары же болбосо чет элдиктер кытай боз үйлөрүн сатып алуусу мүмкүн, ал эми сырттан келип жаткан боз үйлөр эки-үч сезонго гана кызмат кылат, ал эми салттуу кийиз боз үйлөр муундан муунга чейин колдонулат.

 

Болотова кытай боз үйлөрү убакыт сыноосун көтөрө албай турганын моюндады, ошого карабай ал бул үйлөр базарда сатыла бере турганына ишеним артаарын белгиледи.”Бизде 9 жылдан бери тигилип келе жаткан боз үй бар. Баары аны кароодон жана сактоодон көз каранды”,- деп ырастайт ал.”Ал эми биз боз үй сатып жаткан адамдар аларды жакшы сакташат, ошондуктан биз эч качан уялбайбыз”.

 

Учурда сыноолор шаардык жашоочулардын кабыл алуусунан өтүп жатат. Бишкектеги үй-бүлөлүк жана башка окуяларда улуттук боз үйдү ижарага бере турган Дамира Сакиева үчүн, чет элдик өндүрүштөн чыккан боз үй- каргыш. Анын бизнесинин 95%ы- сөөк коюу расмилери. ”Мен биздин кардарлар биздин тейлөөлөр кытай боз үйлөрү менен сунушталса кубанычта болот деп ойлобойм. Алар бизге телефон чалышканда биздин боз үйлөр тууралуу маалымат уккулары келет”,-дейт Сакиева.”Мен кытай боз үйлөрүнүн учуру эмес деп ойлойм. Жакын адам өлгөндө, анын үй-бүлө мүчөлөрү татыктуу тажия жасагысы келет. Алар коштошуу расмиси чыныгы кыргыз боз үйүндө өткөнүн каалашат”.

 

Үч күндүк тажия үчүн боз үйдү 100 долларга жакын акчага Сакиева Бишкектин квартиралуу үйлөрүнүн ортосуна тигүү үчүн берет.”Элдер сөөк коюуда боз үй тигүүнү каалашат, себеби бул кылымдар бою келе жаткан салт. Биздин боз үйлөр-бул кыргыздын кийиз боз үйлөрү”,-деп түшүндүрдү ал.

 

Ошого карабай көптөгөн улутчулдар кытайдын экспорт “машинасынан” кооптонушат. Болотованын ишкерлердин кийинки мууну тууралуу берген комментарийи бул тынчсызданууга негиз болуп жаткансыйт.”Биздин кызыбыз Бишкекте кытай тилин үйрөнүп жатат, себеби биз азыркы учурда ишкерликтин басымдуу бөлүгү кытайлыктар менен жүргүзүлүп жатканын көрүп турабыз”,- дейт ал.

 

Дэвид Триллинг, «Eurasianet», 11- январь, 2010-жыл



#23 Brutus

Brutus

Отправлено 05 Март 2011 - 01:32


«КУЛЧА ИШТЕП, БИЙЧЕ ЖАШАЙМ»

 

«Ата көргөн ок жанат, эне көргөн тон бычат» деген элдик накыл-кеп төгүн жерден айтылбаптыр да. Кол өнөрчүлүктү өркүндөткөн сайын жашообуз оңолуп, эл катарына кошула баштадык. Кулча иштеп, бийче жашоону үйрөнүүдөбүз»,- мына ушундайча өз турмуш жагдайын ортого салган ысык-Көл районунун Ананьево айылынын тургуну Ж. Токторбаевдин жыгаччылык өнөрү менен таанышып кайттык.

 

-Жунушбай, боз үйдүн босогосунан тартып, түндүгүнө чейинки жумушту кылдат бүтүрүү үчүн көз май коротуп мээнеттенгенден тышкары өтө чеберчилик, эң негизгиси чыгармачылык шык-жөндөм керек го. Качантан бери өнөрүңүздү өргө чаап келеатасыз?

 

-«Башка келсе – байтал жорго болот» деген анык мен болгом. Ачыгын айтсам чоң атамдан, таята-таэкелеримден бери келе жаткан өнөрдү аздектөө мындай турсун колума керки кармап көргөн эмесмин. Курсагың ток болсо кайгың жок болот деген чын белем. Боз үй жасап, ишкерликти да, кол өнөрчүлүктү да өнүктүрөм деген ой-санаа жок кеэде жашоо мага жеңил көрүнчү. Кыйынчылыкты оңой эле жеңем деген эрдемсинүү бар эле. 2000-жылы бир эмес, 2 банктан кредит ала коюп, карызымды учурунда төлөй албай туура 7 жыл кыйналдым. Алган кредитимдин үстөк акысы өсүп кетип, айлам алты кетти. Анан ары ойлонуп, бери толгонуп, акыры кычыраган кышкы аязга карабай боз үй жасоого кириштим.

 

Семеновка айылында турган таэкем, республикага белгилүү уста Кенчинбай Орозобаевге кайрылууга аргасыз болдум. Намыс бутумдан тушаганына карабай бардым да андан кеп-кеңеш алып кайттым.

 

Ошентип, кыйналып-кысталып, нечен уйкусуз түндү өткөрүп жүрүп керегесин кертип, түндүгүн көтөргөн боз үйүм Бишкек шаарында өткөн «Ата мурас иши» деп аталган кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагында алтын медалга татыктуу болбоспу. Боз үйдүн ички жасалгасы да айырмаланып турду. Аялым Берметтин, кыздарым Канымкүлдүн, Гулназдын, уулум Бактыярдын тарткан түйшүктөрү текке кеткен жок.

 

Ушул күнгө чейин баш аягы 12 боз үй жасадык.

 

-Ички-сырткы жасалгасы, кыскасы, төгөрөгү төп келген боз үйдүн баасы канча турат? Кардарларьңыздын көркөм табитине, алардын берген заказына ылайык ак өргө көтөрөсүздөрбү, же кытырыган кызыл акча үчүн эптеп эле аларды жолго саласыздарбы? Боз үйдүн уук-керегелери бышык болуш үчүн кандай элдик ыкмаларды колдоносуздар?

 

-Мындан 5 жыл мурда ички-сырткы жасалгасы башкаларга гана эмес, өзүбүздүн көңүлүбүзгө туура келсе аны дароо сатыкка койчубуз. 8-10 мин долларга баалачубуз. Азыр болсо сиз айткандай төгөрөгү төп келген ак өргөлөр 25-30 миң долларга чейин өстү. Жакында эле Казакстандын Алма-Ата областына бир боз үй саттык.

 

100 баштуу боз үйдүн керегесин жайып, түндүгүн көтөрүп жаткан учурубузда казак туугандар аябай таң калышты. Керегеден керегеге аттап-секирип, ууктарды жеңил эле басып, түндүгүнө чейин жеткен балдарды карап турушуп, «ой-бай, ууктар сынып кетпейби, түндүгү ортосунан белунуп калбайбы»,-дешип жакаларын карманышты. Ууктары да, керегелери да абдан бышык жасалганы үчүн 60-70 кг. салмактагы баланы тилдирип, ысык сууга аябай кайнатып бышырам. Ийилгенге жарагандан кийин гана ишке киришем. Ууктарга мен өзгөчө көңүл бурам, аны эзелтен бери келе жаткан калыпка салбайм, мүмкүн болушунча жоонураак жасаганга дилгирленем. Боз үйдүн эшигин да кыргыз элинин улуттук колоритинин негизинде, айтайын, оюм-чийимдер менен кооздоого аракеттенем. Эшикке керектүү делген жыгачты гана бышырбайм, калган жыгачтын баарын ысык сууга аябай кайнатам. Бул элдик ыкманы чоң атамдан, атамдан үйрөнгөм. Чоң атамдын колунан чыккан боз үй ушул азыр да күнү бүгүнкү сынынан бузулбай сакталып турат. Ал боз үйгө туура 120 жыл болуптур.

 

-Сөзүңүзгө караганда, чоң атаңыздын өнөрүн уланткандан бери ишиңиз жүрүп, итиңиз үрө баштаган көрүнөт…

 

-70 жыл доорун сүргөн СССРдин тушунда «баары даяр, керектүүлөрүбүздү сатып алабыз. Боз үйдө жашоо кантип болсун. Кол өнөрчүлүк менен ким жыргап кетиптир» деген түркөй түшүнүк менен жашап келиптирбиз. Компартиянын идеологиясына катуу сугарылгандардын бири болсом керек, айтоор сөз башында эле ыймандай сырымды жаап-жашырбай айтканымдай колума керки кармоону өөн көрүп жүргөм. Кудайга шүгүрчүлүк келтирейин, өнөрүм өргө чаптырууда. Кредиттеримден толук кутулгандан кийин артып калган акчага Бермет экөөбүз Европаны түрө кыдырып, өнүккөн мамлекеттердеги элдин жашоо-шарты менен тааныштык. Ал жакка жөн барбай кайтаарыбызда 35 мин долларга 50 орундуу чоң авто-буз сатып алып айдап келдим. Эгерде «алма быш, оозума түш» деп чалкалап жата берсем мага мынчалык дүйнөнү ким берет эле? Европа эмес, бул жерде турган Бишкекке баруу түшүмө кирмек эмес. Мамлекеттин ишкерлерге, кол өнөрчүлөргө көрсөткөн көмөгүнөн, туура жүргүзгөн саясатынан улам бизге окшогон айылдык карапайым адамдардын жашоо-шарттары улам барган сайын жакшырып баратпайбы. Баса, 2005-жылы К.Бакиев Прези­дент болуп шайланган учурда көтөргөн ак ар өргөбүз ак жолтой болду. Элке башчысы биздин боз үйдүн босогосун аттап, төрүндө мейман болгон эле.

 

-Мындан да жакшы жашоо үчүн алдыга дагы башка ой-максаттарды коюп жатсаңыз керек?

 

-Үйүмдүн алдына эки кабаттуу цех ачуу оюмда бар. Айрым иштерин бүткөрүп да койдум. Баштаган ишибизди тез жана сапаттуу бүткөрүү үчүн бардык ыңгайлуу шарттарды түзөбүз. Эрмек сокчу жерден баштап, жүн тытчу, кийиз бышырылчу жайдын өз орду болот.

 

Байып, тапкан-ташыганым өзүмдөн аша баштаган бир учурга келсем, сөзсүз мечит сапам деген убадам бар. Оозумдан чыккан сөзүмдүн өтөөсүнө чыгуу үчүн ушул тапта мечитке каражат топтоп жатам.

 

«Кырчын» жайлоосунда 3 боз үйүм тигилип турат. Чет өлкөлүк туристтерди кыргыз элинин улуттук жүзү болгон салт-санаалары, үрп-адаттары, маданияты, адеп-ахлагы менен таң калтыруу үчүн ак өргөөлөрүмдүн ички-сырткы жасалгаларын дагы башкача кооздосокпу деген мунажат-тилегибиз бар.

 

Ш.Жаналиева, «Ысык-Көл кабарлары»



#24 Brutus

Brutus

Отправлено 05 Март 2011 - 01:33

Кыргыз жыттанган Боз үй

 

Кыргыз элинин ак өргөөсү аталган боз үйдүн жасалышын, тигилишин көрүп-билип жүргөнүбүз менен анын бөлүктөрүнүн аталышы, эмнеден жасалаарын кийинки жаштар биле беришпейт. Боз үй тигилет десе дароо жамандыктын болгонун баамдап калаарыбыз да ырас. Ал эми байыртадан бери ата-бабабыздын каны менен жаралган устачылык, зергердик өнөрдү азыркы убакта да улантып келе жаткан инсандарыбыз жок эмес. Нарын облусунун Ат-Башы районунун кулуну Каныбек Азизов атасынын жолун жолдоп, устачылык өнөрүн элге арнап, бир нече боз үйдүн ээси аталганына күбө болдук.

 

Өмүр менен кошо жаралган өнөр
- Биринчи классымдан баштап эле атама жардам берип чоңойдум. Атам кырк жыл зергердик өнөрдү аркалап иштеген. Алгачкы өзүмдүн эмгектерим, майда-барат, сөйкө, шакек, атка така жасагандан башталган. Атам эмне буюм жасаса ошону кармалашып жүрүп, устачылыктын сырын үйрөндүм. Устачылык мени менен кошо жаралган өнөр. Ар бир эркек мык какканды, там салганды милдеттүү түрдө билиши керек деп ойлойм.

 

Боз үйдүн сөөгүн кантип жасаш керек, эмнеден жасалаарын атамдан толук үйрөндүм. Бир күнү атама көрсөтпөй эки түндүк жасагам. Баары даяр болгондо үйгө алып барсам «Ушуну сен жасадыңбы? Эми сен менден да жакшы жасап калган турбайсыңбы» деп ошондон кийин түндүк жасабай койду. Мен анда болгону 25 жашта болчумун. Андан кийин боз үйдүн башка бөлүктөрүн жасай баштадым. Боз үй жасап келатканыма он беш жылдай болуп калды. Бардыгы болуп кырк боз үй жасадым. Атам боз үй жасоо боюнча кыска метраждуу фильмдерге тартылып, элге белгилүү уста катары таанылгандыктан, мага азыркы тил менен айтканда жакшы реклама болду. Атамдын көзү өткөндөн кийин «каап, ошол кишинин көзү тирүү кезинде боз үй жасатып алсак болмок» дешип, кийин менин ата жолун улап боз үй жасаарымды биринен-бири угуп, азыркы күнгө чейин кайрылып жатышат. Турусбек Мамашев «Дасмиянын» жетекчиси болуп турганда алты канаттан турган үч чоң боз үйдү жасап бергем. Азыр ал боз үйлөр Бишкектин нымдуу абасына чыдабай алынып салынган. Алардын ордуна таш боз үйлөрдү тургузушту.

 

Негизинен мен боз үйдүн сөөгүн гана даярдап жасайм. Ошентсе да көпчүлүк кардарлар жабдууларынан бери толук боз үйдү заказ кылышат. Бизде Нарында атайын жабдуулар менен иштеген адамдар бар. Биз алар менен байланышта болуп, бири-бирибизге жардам беребиз. Алты канаттуу чоң боз үйлөргө караганда төрт канаттуу боз үйлөр «стандарт» катары кабыл алынып, көпчүлүгү төрт канаттууларга басым коюшат.

 

Төрт канат боз үйдүн жасалышы
- Төрт канат боз үйгө – 4 канаттуу 4 кереге, ар бир башы 15тен 60 баш, эшик уугундагы 5 башты кошкондо жалпысы 65 баш канат кереге болот. Эшиги -босого таяк деп аталат. 65 уук, түндүк, боолору өткөрүлүп тигилип, уук боо, уук тизгичтер менен боз үйдүн сөөгү бекийт. Анын сыртынан эки канат чий атайын каланат. А чий калагандан соң чий менен согулган эшик жабуу кетет. Эки жабык башы эки канат чийдин үстүнкү бетинен жабылат. Андан кийин төрт канат туурдук, алдыңкы-арткы үзүк жабылат. Ошону менен боз үй толук жабылып бүтөт. Түндүк жабуусу кетет да өрнөк сокмолору, боолору менен кооздолот. Толугу менен төрт канат боз үйдү бир жайда бүтүрүшөт. Боз үйдүн сөөгүнөн да анын жип-шууларына убакыт көп талап кылынат. Анткени ал кыз-келиндердин майда иши.

 

Боз үй десе эле жамандыкты элестетишет
- Жаңы конуштар атайын прокатка бергенге мага боз үй жасатышкан. Бейшенбек Абдразаков Токтобаевич жаңы конуштарга демөөрчү болуп төрт канаттуу жети боз үйдү жасатып берди. Жамандык, жакшылыкка керек болбой койбойт. Кээде боз үй табылбай калып, үч күнгө чейин жаназасы окулбай калгандар да болгон. Боз үй десе эле жамандыкты элестетишет. Негизи боз үй илгертеден бери эле тойлордо, майрамдарда колдонулуп келген.

 

Боз үй үчүн короого тал тигем
- Боз үй негизинен талдан жасалат. Талдын түрлөрү – эчки тал, ак тал, турпан тал, сөгөт тал. Эчки талдан боз үй жасалбайт. Ал жапыс өскөн жапайы тал. Турпан тал атайын боз үйгө деп тигилип, эң ылайыктуу бышык болот. Сөгөт тал абдан сулуу, түз өсөт. Бирок кичине морт болгондуктан андан көп жасашпайт. Жасаган күндө дагы сапаты начар болуп калат. Ак тал тоодо өскөн, жапайы катуу бышык болот. Негизи боз үйдү ак тал менен сөгөт талдан жасашат. Атайын боз үй үчүн короомо турпан тал тигип, ошондон жасайм. Токмоктон атайын алып келип, бир жылда эки жолу, июль айында анан октябрда кыркып алып турам. Талдар сууну көп талап кылат. Боз үйгө бир да мык, темир аралашпаганына чет өлкөлүктөр таң калып, суктанышат. Жалаң жыгач, кайыш, жиптер менен бекемделип, клей, боёктор керектелет. Илгеркилер жошоо менен боёшкон. Ал колго жукма болгондуктан азыр кадимкидей сыр менен сырдайбыз.

 

Боз үйдү кантип сактоо керек?
- Боз үйдүн пайдасы абдан көп. Ал өзү таза экологиялык каражаттардан жасалгандыктан эч кандай химикаттар, зыяндуу заттар кездешпейт. Чыныгы табигаттын жандуу талдарынан, кийизден, жыгачтан жасалгандыктан зыяны жок. Учурда Бишкектин нымдуу абасына ылайыктап жаңы «жинсы» сыяктуу ак материалдарды атайын колдонуп жатабыз. Себеби, өтө ысыктан, нымдуулуктан кийизди күбө жеп салат. Эми техниканын өнүккөн заманында акыркы жабдууларды колдонсок болот. Боз үй өтө ысык, нымдуу жерге сакталбаш керек. Өзүнүн ыгы менен иреттеп чечип, бекем таңып, ууктун алаканын жерге, башын өйдө каратып дубалга жөлөп коюш керек. Уукту узунунан жерге таштабайт. Түндүктү өйдө илип, керегелерди узунунан тургузуп, салкын, кургак жерге сактаса көп жылга чыдайт.

 

Тирүү адамды өлтүрүп…
- (Күлүп)Бир жылдары кышында боз үй сатканы айылга барып калдым. Анан аны элге көрсөтүш үчүн тигип туруп «реклама» кылыш керек да. Таабалды деген жездемдин короосун тазалап боз үй тиккенге даярдап жатсак, бир таанышы көрүп калып «Ий Таабалдыныкында боз үй тигилип жатат. Эмне жамандык болуптурбу?» десе, тамашалап «Ооба Таабалды кайтыш болуптур» деп коёт. Элдин баары «жаман болгон турбайбы, эми боз үйү тигилип бүтсүн анан көз көрсөтүп баралы», деп жатышса эле ары жактан Таабалды жездем чыгып калып, чогулгандар таң калып, эч нерсеге түшүнбөй калышат. Иштин жайын түшүнүшкөндөн кийин кыраан-каткырык «дуу» жаңырып, «Таабалдынын өмүрү узун болот экен» дешип үйлөрүнө тарашкан. «Айылга жөн келип, жөн кетпейсиңби» деп жездем күлө албай же ыйлай албай ыңгайсыз абалда калган.

 

Айнура СУЛТАНОВА, «Обон» («Кыргыз гезиттер айылы»), 14.04.2009-ж.



#25 TUMAR

TUMAR

Отправлено 06 Март 2011 - 14:57

БААРЫҢА!

 

Нормалдуу тема ачса дагы, анын ичинен чаң чыгаргандардын постторун тазалап койдум. Сураныч! Эмкиде кимдир бирөөнө нааразычылыгыңар болсо ТАК КАНА ошол кишинин ЛСне жазып кайрылыңыздар! Бул форумдун тургундары сиздердин темада "көз тазалоо" процессин көрүшү абзел эмес. "Сеники - туура, меники - чын"ыңарды бул бөлүмдөн башка жерге барып чечишип алгыла!

 

ЛСке татынакай эле, эмоцияга алдырбай "Сураныч, баланчанчы темадагы баланчанчы постуңуз мени кабатырлантып жатат. Түшүндүрүп койсоңуз! Түшүндүрө албасаңыз, алып эле койсоңуз жакшы болот эле. Түшүнүшө албасак, арызданам!" деп эле жазышып алса болот го :huh:

 

Мындан кийин, "Мекеним" бөлүмчөсүнөн "эмоциясына" жана "колуна" алы жетпегендер болсо - түшүндүрүүсүз банга кетет.



#26 zebest

zebest
  • Модераторы
  • Cообщений: 14 937
  • Регистрация: 27-08-2009

Отправлено 10 Март 2011 - 10:59

Германиянын Потсдам шаарында кыргыз боз үйлөрүндө жомок айтуу кечелери уюштурулат (фоторепортаж)
09 март 2011, 17:22

 

Баракелде - Германиянын Потсдам шаарындагы Элдик паркка кыргыздардын боз үйү көчүрүлүп келинип, боз үйлөрдүн ичинде ишемби, жекшемби күндөрү балдарга жомок айтуу иш-чаралары уюштурулат. Бул тууралуу Кыргызстанда саякаттап кеткен Маттиас Михель өзүнүн көчмөн калкка арналган сайтында жазат.

 

Боз үйдүн ичинде от жагылып, самоордон ысык чай берилет. Ал эми немис балдары үчүн жума сайын жомоктор айтылат. Мисалы, 12-мартта «Питер Пен» жөнүндө жомокторду айтуу кечеси болот. Ошондой эле, боз үйдө Оскар Уайльд, Братья Гриммдердин жомоктору көркөм айтылат.

http://www.barakelde.org/news:11024/
0b17133c8979a4aada61d188ca494229.jpg 2b0ff63fecff832d8749ab961348affc.jpg 45de9ef234437e604624511938d8faa4.jpg 840d07f763ca189a902b99cb6b67b0c0.jpg 4206f30cbb9769bd4d3b293ec8d3b952.jpg
P.S.
Brutus
:bayan: инфо кайталоо болтат



#27 zebest

zebest
  • Модераторы
  • Cообщений: 14 937
  • Регистрация: 27-08-2009

Отправлено 10 Март 2011 - 11:00

:kg:

Прикрепленные изображения

  • cb2283261d743ab8b68de05a4bec1dd4.jpg
  • d6b5d733ebf97883543f35cd1c131c8a.jpg
  • df794c2fc51a8737f6c86469b72d5b48.jpg
  • f23864541fffc5c3d88c21839ece267a.jpg


#28 TUMAR

TUMAR

Отправлено 10 Март 2011 - 16:56

zebest
Азамат. таап чыкканына! :)



#29 TUMAR

TUMAR

Отправлено 09 Июнь 2011 - 19:39

Сайтты белгисиз! Укуктар сакталат.

Прикрепленные изображения

  • Untitled1.png
  • 41452745.jpg


#30 Гость_Down Low_*

Гость_Down Low_*
  • Гости
  • Регистрация: --

Отправлено 09 Июнь 2011 - 19:54

吉尔吉斯人的帐篷,1894年。
Кыргыз боз үйү, 1894-жыл.
20.jpg

 

Кыргызстандын бир үзүм жергеси Шанхайда. Боз үй түрүндөгү павильон.
201.jpg



#31 zebest

zebest
  • Модераторы
  • Cообщений: 14 937
  • Регистрация: 27-08-2009

Отправлено 07 Октябрь 2011 - 15:30

______.jpg
көчмөн элдердин биргелешкен акыл-оюнан жаралган, жеңил десең жеңил, чечкенге, тиккенге оңой, жайында салкын, кышында жылуу, жөнөкөй, улуу эстелиги, ыйык куту жана кол өнөрчүлүгүнүн туу чокусу.

 

Боз үйдүн ичинен төбөңдү карасаң, түндүгүнөн көк асманды, күндүз күндү, түнү айды көрөсүң. Сыртка чыксаң, кең дүйнө шарт ачылат. Чагылгандын чартылдаганын, шамалдын улуганын, дарыянын шоокумун, куштардын сайраганын даана угуп турасың. Боз үйдөн сырткы космос жана ички дүйнө менен бирге жашап жаткандай сезесиң, өзүңдү.

 

Кыргыздын боз үйүн жасоого кол өнөрчүлөрдүн бардык чеберлери — теричи, жыгач уста, темир уста, саймачы, оймочу, зергери, уздары катышкан. Кыргыздар боз үйдү күнүмдүк тиричиликке, сый-сөөлөткө жасашкан жана жоопкерчиликте урунушкан, анын түрлөрү көп.

 

Боз үйлөр чоң-кичинесине карата алтымыш баштан-жүз баш, эки жүз баш деп, керегенин башына карата бөлүнөт. Үйдүн ичи төр, улага, эр жак, эпчи жак деп төрткө бөлүнөт. Төргө кадырлуу меймандар, карыя аксакалдар, эпчи жакка казан-аяк кармаган аялдар, эр жакка эркектер, улагага кичүүлөр отурушат

 

Байыртан бери боз үйлөр жасалыш үлгүсү боюнча кыргыздын боз үйү жана калмак (моңгол) боз үйү болуп айырмаланган. Кыргыздардын боз үйүнүн керегеси кенен, ууктары узун, түндүгү бийик келет.

 

Кыргыз боз үйлөрүнүн жыгачтары негизинен талдан, түндүгү арчадан жасалат. Көлөмү боюнча төрт канат, алты канат, кээ бир ажолордун, байлардын ак өргөлөрү 30 канатка жеткен учурлары бар.

 

Боз үйдүн негизги жыгачтары — кереге, уук, босого таяк, түндүк, каалгадан турат. А дегенде кереге жайылып, аштарына уук учтугу менен чалып байланат. Босого таяк орнотот. Бакан менен түндүк көтөрүлөт, уук сайылат. Чий тартылган соң туурдук, үзүк, эшик тыш, түндүк жабуу жабылат.

 

Боз үй ичинде бүткүл кыргыздын байыртан берки тарыхы, тиричилиги, салты, маданияты, тили, дили, акылмандыгы, өнөрү, ой-акылы жатат. Анын баарын чечмелеп айтса өтө узак кеп.

 

Кыргыздын боз үйүндөгү ырым-жырымы күчтүү болгон: керегеге бутту артпаган, түндүктүн жибине артылбаган, босогону баспаган, түндүктү, баканды аттабаган, отко суу куюп өчүрбөгөн, чөмүч менен итке аш куйбаган, тулганы, сүттү теппеген, шамалды сөкпөгөн, дасторконду тетири салбаган, күйгөн отко түкүрбөгөн, жылдыз санабаган, эшикти тээп ачпаган, босогого туруп бой кербеген, үйдө ышкырбаган, үй айланып чуркабаган жана башка.

 

Боз үйдүн жыгачын ар түрдүү усталар жасашат. Ал өтө чеберчиликти, көп убакытты талап кылат. Боз үйдүн уук-керегесин, босого таягын узанган чеберди «уукчу», «керегечи», түндүк жасаганды «түндүкчү» дешет.

 

Кыргыздар жакшылык айтканда «түндүгүңдөн түтүн үзүлбөсүн», «чамгарагың көтөрүлсүн, очогуң өчпөсүн», «отуң өчпөсүн», «түндүгуң бийик, керегең бек болсун», «коломтоң сапырылбасын», суук кабарды билгизгенде «келе бакан, куу союл», «чаначтай көөп», «карды чанач», «чылгый чаначтай ийле», каргыш айтканда «түндүгүң түшсүн», «чыгдандын ары жагында кал» деген сөздөрдү айтышкан.

 

Эл оозунда боз үйдүн жабдыктары символ катары колдонулган, мисалы адамга баа бергенде «ууктай узун», «керегеси май болду», «бакандай азамат», «чийдин түбүн тешкен жигит» дешсе, кээде макал-лакап түрүндө «уугум сага айтам, уулум сен ук, керегем сага айтам, келиним сен ук», «чыккан кыз чийден тышкары», «кызы бар үй — кымызы бар саба» деп айтышкан.

 

Боз үйдүн ичи. Боз үйдүн так ортосу – коломто, ага казан асылат. Төр – үйдүн эшикке карама-каршы тушу. Анда жүк жыйылып, ала кийиз, өрө кийиз, шырдак, көлдөлөң, төшөк салынат. Жүктүн эки жагына текче илинет.

 

Эпчи жак – үйдүн кире беришиндеги оң тарабы. Ага ала бакан орнотуп, ашкананы чий менен калап, тамак-аш, идиш-аяк сакталган. Аяк кап, чыны кап илинген.

 

Эр жагы – үйдүн сол тарабы. Анда эркектердин кийими, куралы, ат жабдык жана башка буюмдары коюлган.

 

Улага – үйдүн кире бериши. Ага, адатта, отун жыйып, ээр-токум коюлган. Боз үйгө туш кийиз, көшөгө тартуу – эзелтеден берки салт.
кийиз. Туштук, туш кийиз, туш туурдук – боз үйдүн керегесине, там үйдүн дубалына тартуу учун саймаланган кооздук буюм. Туш кийиздин узундугу 2,5 – 3 метрдей, туурасы 1,5-2 метрдей, четинин эни 40-50 сантиметрдей болот. Адегенде туш кийизди кийизге оюу-чийуу, көчөт түшүрүп жасаган, чети кундуз менен көбөлөнгөн. Баш жагына шуру, бермет, акак таштар бастырылган.

 

Кийин тукаба, парча сыяктуу кездемеден жасала баштаган. Анын ич жагы астарланат (ичтелет), жээги саймаланбай кара, кызыл түстөгү калың материал менен 5-7 сантиметрдей жээктелип, ийрек же ромб формасындагы кош тигиш менен шырылат. Чети чий баркыттан, макмалдан жасалып, бетине көчөт түшүрүлөт.

 

Туш кийиздин ортосу четинин өңүнө карата тандалат.Чети кандай материалдан болсо, ошол эле материалдан анын дал ортосуна (кээде эки бурчуна да) тумарча орнотулган. Туш кийиздин четине жарым бадам, жарым кыял, бармак боочу өңдүү оюмдар сайылат. Туш кийиздин четки саймасы менен ортолук саймасын ала мончок оюму менен сайылган эндүү жээк бөлүп турат.

 

Көркөм көчөттөрдү бири-биринен ак, сары жана башка жиптер менен сайылган суусу, ала мончогу айырмалайт. Алар бутактанып кетет. Туш кийизде кыял оюму кенен колдонулат. Туш кийиз боз үйдү кооздоп гана турбастан, суукту да тоскон.

 

Ала кийиз – колдонмо кол өнөрчүлүктүн бир тармагы. Түр салынып жасалган кийизди ала кийиз деп аташкан. Ал кара койдун жүнүнөн жасалат. Сабалгандан кийинки майда тытылган жүн чийдин үстүнө текши төшөлүп, калың, жука жерлери текшиленип чабакталат. Түрүлүп түйдөктөлгөн жүндөн түр (сайма, кеште) салынат. Түр салынган жактары бузулбас үчүн четинен этияттык менен түрүп турат. Түр салынган жүнгө ысык суу себилип чий менен кошо оролот; анын эки башына кап же башка нерсе кийгизишет. Оролгон чий сыртынан жип менен бекем чырмалып, аны аласалдырып тебе башташат.

 

Жүнү кирген кийиз чийден этияттык менен чыгарылып, түрүлөт. Оңду-солду басылат. Бышырылганда гана ала кийиз бүттү деп эсептелет. Ала кийизди аялдар жасайт, тебүү жана сүйрөө иштерине эркектер катышат.

 

Шырдак, шырдамал – кийизден жасалып, жерге салынуучу үй буюму. Бети эки бөлүктөн – ортосу же негизи (узундугу 2-2,5 метр, орточо) жана четинен (25-35 сантиметр) турат да, кыюусу (6-10 сантиметр), жээги (0,5-1,0 сантиметр) болот.

 

Шырдак жасоо үчүн кийиз жасалат. Шырдактын бети болуучу ак кийиз ар кыл түскө боёлот. Андан шырдактын бөлүктөрү бычылат, ар бирине оймо түшүрүлүп, оюлат. Оюлган кийиздин бири оймо, экинчиси бет болот. Булар бири-бирине кынаштырылып жөрмөлгөндөн кийин, ортоңку бөлүгү менен четки бөлүгү кыюу аркылуу бириктирилет да, ичилиги ичтелип, шоона менен шырылат.

 

Оң-сол ийрилип, чыйратылган түстүү жиптен жөрмөп бириктирилген сызыгы боюнча оюулардын үстүнөн ызгыт (милте) бастырылып жөрмөлөт. Шырдактын айлана четине ак, кара кийизден каршы-терши иймек бастырылат. Шырдактын ортосуна чоң оймолор, четине, кыюусуна кичирээк оймолор түшүрүлөт.

 

Шырдактын жасалышында жергиликтүү өзгөчөлүктөргө карата айырмалангандыктан, анын аты ар кайсы жерде ар башкача аталат: шырымал, төрбөлжүн, оймо теке, ободо, түр кийиз жана башка.

 

Өлчөмүнө карай чоң шырдак (420Ч180 см), орто шырдак (330Ч150 см), кичине шырдак (250Ч100 см) болуп бөлүнөт.

 

Көөкөр – тиричиликте колдонуучу идиштин түрү. Аны төөнүн, же үйдүн терисинин калың жеринен (эки капталынан) алешем кылып кургатып бычышат. Шар сууга казык аркылуу байланган чылгый терини улпак салып же жарма куюп ороп койсо, жүнү тез эле жыдыйт. Төөнүн териси күрөк менен челденет. Челденген тери шибеге, же темене менен тигилет. Көөкөргө кумдуу топуракты шыкайт. Идиштин ийини, мойну, булуң-бурчтары атайын ийри шиш аркылуу көркүнө келтирилет. Шыкалган топурак тоборсугандан кийин оюм-чийим түшүрүлөт. Кээде көөкөрдүн булуң-бурчтарына, ийнине, моюнуна күмүш, жез чегилет. Ага түшкөн шөкөттөрдүн формасы ар кандай. Көөкөрдүн кепкегине алтын-күмүш чөгөрүлүп, жезден чагарак салынган. Көөкөр ар кыл формада жасалган.

 

Чанач – эчкинин туюк сыйрылган терисинен жасалган идиш. Чаначка кымыз, айран, жарма жана башка суюк тамактар куюлат. Ал кол чанач, серке чанач, эркеч чанач, чоң чанач деп бөлүнөт.

 

Чанач жасоонун ыкмасы: тери 1-2 күн чие чөбүнүн суусуна чылангандан кийин ичи-сырты малдын майы менен майланып ийленет, жарым айдан кем эмес мөөнөттө ышталат. Ышы кеткенден кийин өңүн кызартуу учун ага айран толтуруп, белгилүү убакыт күнгө кармашып, сууга чайкашат.

 

Чаначтын бучкактары жана түбү чыйратылган жиптен же тарамыштан милте (жээк) коюлуп тигилет. Тамактын даамын сактоо үчүн чаначты майлап жана ыштап турушкан.

 

Челек - үй тиричилигинде пайдаланылуучу идиш. Ага көбүнчө суюк нерселер куюлат. Арча, кайың, карагайдан жасалган. Керектуу жыгач кыйылып, кургатылып, өз-өзүнчө чабакталып, челекке мүнөздүү формада кынапталат да, калай, жез, жукартылган тал менен курчап бириктирилген.

 

Жоон жыгачтын ичин оюп бал челек жасалган. Челектин капкагы болот. Куйган тамак-аштын даамы бузулбай сакталыш үчүн аны тез-тез ыштап, малдын майы менен майлап турушкан.

 

Чөйчөк – жыгач идиштин бир түрү. Ал арча, кайың, карагай, тал, өрүк, жаңгак, алча, алма жыгачынан жасалат. Жасалыш ыкмасына карай чапма чөйчөк (чабылат), кырма чөйчөк (кырылат) болуп экиге бөлүнөт. Чөйчөк колдонууда жарылып кетпес үчүн ичин май, каймак менен шыбап, жалынга кайрып алышкан. Кээде ыштап коюшкан.

 

Жаргылчак – дандан талкан, угут тартуу учун беттеме таштан жасалган кол тегирмен. Жаргылчактын астьңкы жалпак ташы тегеренбей, анын так ортосундагы көзөнөгүнө кагылган катуу жыгач же темир шимеги болот. Шимек жаргылчактын үстүнкү ташынын ортосуна кирип, аны бир окто айлантып турат. Тартылуучу дан шимектүү көзөнөккө ууч менен салынат. Жаргылчак үстуңкү бетинин бир жак четиндеги көзөнөгүнө кагылган жыгач туткасы аркылуу кол менен айландырылат. Жаргылчакты аялдар жана балдар тарткан.

 

Кумган – металлдан (жез, коло, чоюн) куюлуп жасалган идиш. Түп жагы курсактуу, ичке моюндуу, туткалуу, чорголуу, капкактуу болгон. Чай кайнатуу, колго суу куюу, даарат алуу үчүн керектелген.

 

Куржун – терме же жөнөкөй таардан, килемден ортосу бириктирилип, артынып жүрүүгө ыңгайланып жасалган эки көздүү баштык. Кыргыз буюмдарынын бири Куржундун ар бир көзү (баштыгы) 50Ч50 см, бүт чети же бурчтары чачыланып кооздолот, ооздору туюк үч бүчүлөр менен бекитүүгө ыңгайланат.

 

Камчы – унааны, малды айдоо учун колдонулуучу буюм.Камчы зарыл учурларда куралдын да милдетин аткарган. Саптан, камчынын өрүмүнөн, бүлдүргөдөн турат. Сап табылгы, ыргай, четин, кайыңдан жана эликтин шыйрагынан (туягы менен кошо) жасалат.

 

Камчылар эркектики жана аялдыкы болуп шарттуу түрдө экиге бөлүнөт.

 

Камчынын кармай турган жерине булгаары каптап, кооздук үчүн төкмө чачы тагылат. Анын төмөн жагына камчы колдон түшпөс үчүн камыштан илгич – бүлдүргө бекитилет. Камчынын өрүмүнүн башына калай кадалат. Өрүмү жанбас үчүн өрүмдүн башынан, ортосунан, учунан түшкөн түйүмү түйүлөт. Өрүмдүн терме, суйсалма, жылан боор, котур, музоо тиш, бугу жана башка түрлүрү бар.

 

«Эл таануу» китебинен

 

http://kyrgyzinfo.ru...jiz-kamchy.html


Сообщение отредактировал zebest: 07 Октябрь 2011 - 15:49


#32 zebest

zebest
  • Модераторы
  • Cообщений: 14 937
  • Регистрация: 27-08-2009

Отправлено 11 Ноябрь 2011 - 17:34

В Норвегии создан отель из кыргызских юрт
Юрта — жилище настоящих кочевников. Многие века кыргызы кочевали и жили в юртах. Свой дом кыргызы всегда несли с собой: где поставил юрту, там и дом. Очень удобно.

 

Традиционная кыргызская юрта изготавливалалсь из войлока, а каркасом служили 40 жердей «уук». Купол юрты называется «тюндюк». Быт в кыргызской юрте был минимальным: крыша над головой, печка, сундук и "тошоки". Так наши предки и жили.

Однако норвежские бизнесмены осовременили внутренний дизайн юрты (хотя их «дом кочевника» сделан из брезента), после чего создали целый гостиничный комплекс из юрт.

 

Отель называется «Canvas», и в его состав, расположившегося посреди озера, входят девять юрт для постояльцев, душ, сауна, помещение под склад и столовая. Вопреки этому убранству, способному удовлетворить разве что аскетов, отель пользуется славой на всю Европу.

Не в пожелание, а скорее в обязанность всем туристам, приезжающим сюда на отдых, вменяются необходимые качества, на первый взгляд, трудно сочетающиеся с общепринятым понятием «отдых».

Сам отель далек от привычного понятия «отель». Здесь отсутствуют такие обязательные атрибуты, как портье, реcепшн, охрана. Здесь нет даже элементарного ограждения территории. Ровная площадка для лагеря, несколько добротных мостиков, вдающихся в озеро – вот в принципе и все. Основным транспортом по территории служит велосипед.

 

И чего же ждут наши кыргызские «мозголомы»? Ведь мы и есть изобретатели юрты, а сами из этого ничего толкового сделать не можем! Пора бы уже научиться пользоваться своими национальными достояниями, а не отдавать их на запад! Хочется сказать: чем мы хуже?!

http://www.limon.kg/news:41631

Прикрепленные изображения

  • 4d861e2e8085be344307193d30e3a4ba.jpg
  • bed565eed665773af165ab37ea7c239c_500_0_0.jpg
  • 5bbeb91f520228c6a51b6acac6aeeea4_500_0_0.jpg
  • 38c187f5d5c7c054f32d63100fbf56d5_500_0_0.jpg
  • 1f6f6fb2c217ec019bce1f9239f0fd79_500_0_0.jpg
  • c0beda7b41dccb176e8cb2ca74bfc5d4_500_0_0.jpg
  • fc73fe30c18595f58ff58767b007160d_500_0_0.jpg
  • 508cc964462833cbadfe61077e8f1e01_500_0_0.jpg


#33 Brutus

Brutus

Отправлено 11 Ноябрь 2011 - 17:56

Юрта деген ката деп ылдый жакта айтылыптыр. Юрта деген журт сөзүнөн келип чыккан экен. Ал эми журт болсо, боз үй турган жер. Мындан кийин орусча жана башка тилдерде сүйлөгөндө юрта дебей боз үй деп айтып жүрүшүбүз керек.

 

Сакральное пространство кыргыза – кочевника

С.Абдрасулов

 

АКИpress совместно с общественной организацией «Инициатива по духовной консолидации» продолжают реализацию проекта «Код кыргызов» о духовных, философских и трансцендентных основах нации кыргызов.

 

Сакральное пространство кыргыза – кочевника

 

С. М. Абдрасулов
К.филос.н., зав.каф. Философии и социально-гуманитарных наук КГЮА
Член «Инициативы по духовной консолидации Кыргызстана»

 

Человек отличается от животного тем, что он может вопрошать о собственном бытие и о бытие окружающего мира. В отличие от других живых существ, человек хочет раскрыть, познать и понять суть собственного бытия.

 

Существует множество путей познания человека. Одни изучают его строение, другие - психологию, а третьи - окружение. В качестве окружения одни могут рассматривать природу. Другие в качестве окружения могут рассматривать людей, т.е. изучают взаимоотношение людей. Считая, что знание о людях, окружающих его, даст возможность понять специфику человеческого бытия. Действительно все эти пути познания человека имеют свои положительные стороны. Т.е. они могут дать определенное знание о той или иной стороне человеческого бытия. Однако полной картины, знания о человеке они не могут дать. Говоря точнее, все вышеперечисленные пути познания человека дают только отрывочный, а не цельный путь исследования человеческого бытия.

 

Для того чтобы постичь своеобразие и уникальность человеческого бытия, необходимо найти что-то такое, что действительно могло бы на уровне онтологическом дать нам конкретное, а не абстрактное знание о человеке. Итак, нам нужен такой путь исследования человека, который дал бы нам фундаментальное знание о нем. Что же может выступить в качестве проводника во внутренний мир человека. Видимо, таким проводником к пониманию человеческого бытия может выступить то, с чем человек из года в год, из века в век соприкасается, сосуществует. Сосуществует - это слово, которое может быть ключевым в поиске того, что даст нам возможность понять специфику человеческого бытия.

 

В слове «сосуществует» приставка «со» дает подсказку на то, что они, т.е. сосуществующие, продлевают существование друг друга во времени и в пространстве.

 

Говоря о человеке, можно заметить, что он без многого не может быть в этом мире. Отсюда, как было сказано вначале, анализ и познание их позволит нам расширить наше знание о человеке. К примеру, человек не может быть в мире без кислорода, без еды не зависимо от того, в какой части света он живет. Разные части света в силу климатических условий представляют человеку различную пищу, исходя из флоры и фауны. Различные климатические условия влияют и на обработку пищи. Изучение, исследование их дает представление о человеке того или иного региона. Такого рода исследованиями занимался известный философ-антрополог Леви-Строс. Он пытался показать специфику культур и их представителей через отношение и к сырой, и к вареной пище.

 

Но в нашем случае еду рассматривать, как сосуществующее, будет не совсем верно. Так как то, что выступает для человека едой, не существует в мире, как еда человека. Скорее всего, человек пытается ее сделать таковой, т.е. едой. То, что становится едой, поддерживает бытие человека, но не собственное бытие в мире.

 

Тогда что может сосуществовать с человеком и что мы можем назвать сосуществующим. Сосуществующее - это то, что совместно существует. Сосуществование предполагает некую внутреннюю связь сосуществующих сторон и взаимозависимость друг от друга.

 

В качестве того, что продлевает бытие человека, может выступить его жилище. Оно сотворено самим человеком для продления своего бытия в мире. Однако сотворенное не может длить себя во времени и в пространстве и в качестве такового сам нуждается в продлении. Но самое удивительное это то, что творец сам, желая продлить свое бытие, нуждается в продлении того, что длит его бытие в мире. Возникает некая зависимость творца от своего творения. Но и творение, как было сказано выше, не в состоянии продлить свое бытие в мире. Бытие творения зависит от воли и желания творца.

 

Итак, можно сказать, что жилище - это то, с чем человек сосуществует на протяжении всей своей жизни. Являясь таковым, жилище может многое, притом на уровне онтологическом, глубинном, рассказать нам о тех, кто в них живет, т.е. о людях. Главное – расслышать этот рассказ.

 

Исследование жилища кыргыза-кочевника даст нам возможность понять внутренний мир и специфику души кыргыза-кочевника.

 

Жилище кыргыза-кочевника с легкой руки первых исследователей и неточности перевода стали именовать юртой. В действительности юрта означает не жилище, а место, где стоит жилище кыргыза-кочевника.

 

Место, где должно стоять жилище кыргыза-кочевника, называлось «журт». «Журт» в кыргызском языке имеет несколько значений, точнее объединяет в себе несколько значений таких, как «народ», «родня», «близкие» и «место» жилища. Производное понятие от «журт» - это «журтчулук», означающее «общество», «общественность» [1. кн. 1. 270].

 

О чем может нам говорить слово, объединяющее в себе и человека, и место его жилища. Это может говорить нам о том, что место, в котором живет кыргыз-кочевник, избирательно, т.е. место и человек должны соответствовать друг другу. Только тогда они достойны именования «журт».

 

Особый статус «журта» мы можем уловить в другом понятии, имеющем непосредственное отношение к жилищу кыргыза-кочевника. Таким понятием является «тигет», означающий «сажать». Кыргыз-кочевник свое жилье не строит, а сажает. Жилище кыргыза-кочевника именуется «Боз-юй». К этимологии данного слова мы обратимся чуть ниже, а пока предложим мысль нами выше излагаемую.

 

Итак, Боз-юй не строят, как строят свое жилище многие народы оседлой культуры, а сажают («тигет»). Сажают как нечто живое, как дерево, как то, что может произрастать только там, где почва соответствует для роста и процветания.

 

Ведь произрастающее живое не может расти на любом месте. Живое избирательно к месту. Ибо не всякое место может продлить жизнь живого.

 

Любое живое существо для продления себя в мире нуждается в определенных необходимых для роста условиях. В противном случае ни растения, ни животные, а тем более человек не могут длить себя в мире.

 

Кыргыз-кочевник, как мы отмечали выше, свое жилище сажает, «тигет», а не строит, «салат». Употребление глагола «тигет» неслучайно. По нему можно судить об отношении кыргыза-кочевника к своему жилищу Боз-юй. А это отношение, как живому существу.

 

Здесь будет уместно поставить вопрос, а действительно ли Боз-юй живое жилище. Чтобы ответить на данный вопрос, мы снова обратимся к тому, с чего начали свое исследование – к этимологии слова «журт», означающего и место, и тех людей, кто на этом месте живет. Только в таком месте и может быть посажено жилище кыргыза-кочевника Боз-юй. Боз-юй как одушевленный предмет, как живое, не может быть посажен, как попало и где попало. Он должен быть посажен определенным образом, чтобы не утерять свойства одушевленности.

 

Боз-юй должен быть посажен правильно, чтобы произрастать и давать возможность произрастать всему тому, что в нем находится. Не правильно посаженный Боз-юй не может произрастать. Соответственно как неодушевленный не может продлить или, говоря точнее, не способствует продлению человеческого бытия.

 

Специфику и внутренний смысл жилища кыргыза-кочевника можно понять, подвергнув этимологическому анализу самоназвание жилища. Боз-юй - это сложносоставное слово, состоящее из двух слов «Боз» и «юй». Слово «Боз» переводится с кыргызского языка как светло-серый, землисто-серый, светло-пепельный. Также оно означает смуглый, марево. К вышеизложенным значениям можно добавить блекло-пестрый [1. кн. 1. 138]. Второе составное слово «юй» означает «дом», «жилище» [1. кн. 1. 318].

 

На мой взгляд, современное понимание Боз-юй как бледно-пестрый дом не совсем соответствует и отражает онтологическую суть понятия «Боз-юй». Так как мы знаем иные названия жилища кыргыза-кочевника. Такие как «ак-юй» - «белая, роскошная юрта [1. кн. 1. 99], «чон-юй» - большая, наследственная, отцовская юрта; или «кара-юй» - бедная юрта, кыргыз-юй, ак-ёргёё – свадебная юрта, юрта для новобрачных [1. кн. 1. 99].

 

Вышеперечисленные названия жилища кыргыза-кочевника отражают либо функциональные, либо сословные признаки данного жилища. Однако и те, и другие являются жилищем кыргыза-кочевника - Боз-юйем. Оно, как было сказано выше, переводится «бледно-пестрый дом».

 

Боз (серое) также означает то, что в себе заключает как белое, так и черное. Как то, что в себе содержит два онтологических начала: духовное и материальное, мужское и женское, тёр и босого, правое и левое, верх и низ.

 

Такой перевод меня не совсем удовлетворил, ибо он не давал четких ответов на ряд существующих вопросов. Почему кыргыз-кочевник относится к своему жилищу с особым трепетом. Почему умершего кыргыза выносят из Боз-юй. Неужели из-за того, что это жилище блекло-пестрое, серое.

 

Неудовлетворенность только таким толкованием побудила меня к поиску соответствующих по смыслу понятий Боз-юй.

 

Упорядоченный, организованный язык не дал мне соответствующего ответа, что подвигло меня к работе с живым языком1. Работа с живым языком позволила мне услышать тот сокровенный смысл, который дает ответы на поставленные вопросы. Содержание, на которое я собираюсь акцентировать внимание, по смыслу близко к тому, о чем мы говорили, анализируя понятие «журт» и то, что Боз-юй не строят, как это делают оседлые жители, а сажают, как нечто живое, одушевленное. Смысл найденного, услышанного слова не только соответствует, но и напрямую указывает на святость жилища кыргыза-кочевника.

 

Я могу предположить, что первоначальное название жилища было не Боз-юй (как в нынешнем его звучании), а «Бооз-юй»2. «Бооз» в переводе с кыргызского языка означает «беременная» [1. кн. 1. 144].

 

Такой смысл позволяет понять, к примеру, то, почему до сих пор кыргызы умершего человека провожают в мир иной из Бооз-юй, несмотря на погодные условия. Об этом будет сказано ниже, а пока продолжим выстраивать логику изложения, исходя из нашего понимания Боз-юй, как Бооз-юй (беременный дом). Такое понимание жилища дает нам возможность видеть в нем жилище рождающее. Рождающее кыргыза-кочевника. И в качестве такового его можно рассматривать как лоно. Лоно, рождающее кыргыза-кочевника и его мир.

 

Для кыргыза-кочевника жилище и святость находятся в одном месте. Точнее жилище является святостью, лоном рождающим кыргыза-кочевника. Отсюда можно заметить особое, трепетное отношение кыргыза к своему жилищу, к Бооз-юй.

 

Сакральность «Бооз-юй» подчеркивает и внутренняя организация пространства. Пространство Бооз-юй имеет свою внутреннюю организацию, упорядоченность, которое определяется с тёра3.

 

Почему пространство Бооз-юй обретает свою определенность, организованность с тора будет сказано чуть ниже. Здесь же остановимся на организованности духовного пространства Бооз-юй. Если расположиться на почетном месте лицом к выходу, то внутреннее пространство Бооз-юй делится на две половины – правая и левая. Правая сторона от тора – мужская, левая – женская. Пространство Бооз-юй центрируется – очоком (очаг). Но здесь в рамках данной статьи акцентируем свое внимание на почетном месте.

 

Почему почетное место называется почетным? Оно является таковым не столько из-за того, что это наиболее отдаленное от входа место, сколько из-за того, что там восседают люди достойные. Скорее всего, дело обстоит иначе, т.е. место может придать особый статус человеку. Так как достойный человек, среди достойных восседая на почетном месте, становится более уважаемым и почитаемым человеком. Это обстоятельство говорит о сакральности данного места.

 

В чем сакральность тора (почетного места)? Чтобы ответить на вопрос, еще раз обратим свое внимание на то, как сажают Бооз-юй. Его сажают входом, обращенным либо на восток, либо на юг. Обращение входа (бозого) Бооз-юй возможно в пределах восток-юг, т.е. в районе 90 градусов. А тёр на северо-западе. Поэтому представители древней веры тенгрианства свято чтили и чтят северо-запад. Тенгриане никогда не ложатся, попирая ногами запад. Отходящего, умершего человека укладывали и укладывают поныне в погребальном «лоне» головой на северо-запад. Так же как и всегда в сторону входа в мир духов предков. Но в наше время все это получило иную интерпретацию, наполнилось иным содержанием.

 

Сакральность тёра в том, что данное место является входом в мир духов предков, в мир Тенгир-ата. Тёр как вход является порогом истинного мира. Отсюда порог истинного мира для мира бренного, человеческого становится местом знаковым, сакральным, почетным.

 

Современные кыргызы связывают почитание запада с более молодой религией исламом. Обосновывая это тем, что на западе находятся святыни мусульман Мекка и Медина.

 

Причиной связывания запада со святынями ислама послужило, с одной стороны, простое географическое совпадение – нахождение Мекки и Медины западнее Кыргызстана. С другой стороны, физическое уничтожение людей, обладающих культурной памятью во время культурной революции. А оставшимся знатокам собственной культуры не давали возможности осуществить передачу знания. К тому же у людей отбили охоту от духовных оснований, ориентируя их на ценности материального, бренного мира.

 

Кыргыз-кочевник на уровне подсознания продолжает, чтит свое жилище-лоно Бооз-юй, соединяющее и объединяющее мир человеческий с миром Тенгир-ата. (2.168-172)

 

Глобализация и вестернизация общества, а также искажение духовных оснований кыргызской культуры самими кыргыз-кочевниками стало отдалять их от живительных основ собственной культуры и превращать их в дезориентированное в духовном плане существо. Однако несмотря ни на что генетическая память не дает покоя вопрошающим потомкам кыргызов-кочевников, которые пытаются восстановить истину тенгрианства. Автор статьи относится к их числу, который в рамках данной статьи попытался показать сакральность Бооз-юй.

 

Литература:

 

1. Киргизско-русский словарь. В двух книгах. Около 40000 слов / Сост. К. К. Юдахин. – Ф.: Главная редакция Киргизской Советской Энциклопедии, 1985.

 

2. См. Абдрасулов С.М. Введение в философию номадов или опыт философского осмысления культурных оснований кыргызов. // Вестник ИППКК КГНУ. Бишкек, 2001.



#34 qecub

qecub

Отправлено 09 Апрель 2013 - 14:52

Подружившись со мной в степи, один кыргыз хотел мне услужить и просил взять у него верблюда.
— «На что он мне?» — сказал я.
— «Да ведь у тебя дом есть?»
— «Есть».
— «Так он будет таскать его!»
— «Дом мой не складной, а стоит вкопанный на одном месте».
— «И век так будет стоять?»
— «Покуда не развалится, будет стоять».
— «О, скучно же в твоем доме», — сказал кыргыз, покачав сострадательно головой.
— «Послушай, возьми верблюда, да попробуй перенеси дом свой на новое место — будет веселей».
Владимир Даль

 

bozuy.jpg

 

:)



#35 gallard

gallard

Отправлено 18 Апрель 2013 - 12:05

Салам, говорю на русском, хочу спросить, может кто знает, Дедушка Манаса, у него ведь три сына было ?



#36 TUMAR

TUMAR

Отправлено 10 Август 2015 - 17:15

Сонун тушундурмо таап алдым, бирок орус тилинде. Кыскача караганда тушунуктуу жасалыптыр:

 

bozui.png

 

ON! мырза кабатыр болбостур. Шилтемесин тыштадым



#37 * Grizzly *

* Grizzly *

Отправлено 18 Январь 2016 - 17:23

Укмуш кызыктуу биздин ата бабаларыбыздын кийиздери




Количество пользователей, читающих эту тему: 2

0 пользователей, 2 гостей, 0 анонимных